Sự tích Mẫu Liễu Hạnh (Công Chúa Liễu Hạnh) & Tín ngưỡng thờ Mẫu

Trong tâm thức văn hóa tâm linh của người Việt, hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh giữ một vị trí vô cùng đặc biệt. Bà không chỉ là vị thần chủ của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ, mà còn là người phụ nữ duy nhất được tôn vinh trong hàng “Tứ bất tử” của thần thoại Việt Nam (bên cạnh Tản Viên Sơn Thánh, Chử Đồng Tử và Thánh Gióng). Vậy thánh mẫu liễu hạnh là ai, sự tích mẫu liễu hạnh gắn liền với những câu chuyện ly kỳ nào, và tại sao Tín ngưỡng thờ Mẫu lại có sức sống bền bỉ, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại? Hãy cùng đi sâu tìm hiểu qua bài viết chi tiết dưới đây.

Thánh Mẫu Liễu Hạnh là ai?

Thánh Mẫu Liễu Hạnh (hay còn gọi là Mẫu Liễu Hạnh, Công chúa Liễu Hạnh, Bà Chúa Liễu) ban đầu là một hình tượng văn hóa dân gian, sau đó được lịch sử hóa và thần thánh hóa qua các triều đại phong kiến từ thời nhà Hậu Lê đến nhà Nguyễn.

Khác với các vị thần khác vốn xa xôi và uy nghiêm, Mẫu Liễu Hạnh là vị thần vừa mang tính chất thiên đình, vừa rất gần gũi với đời sống trần thế. Bà đại diện cho khát vọng tự do, tình yêu thương gia đình, sự hiếu thảo và ý chí phản kháng lại những bất công, định kiến trói buộc người phụ nữ trong xã hội phong kiến cũ.

Sự tích Công chúa Liễu Hạnh: Ba lần giáng thế ly kỳ

Theo các thư tịch cổ như Vân Cát Thần Nữ truyện của Đoàn Thị Điểm hay Cát Thiên Tam thế thực lục, sự tích công chúa liễu hạnh gắn liền với hành trình ba lần giáng thế của mẫu liễu hạnh xuống cõi trần để trải nghiệm hỉ nộ ái ố và cứu độ chúng sinh.

Lần giáng thế thứ nhất: Đệ nhất Quỳnh Nương (Thời Lê Thiên Hựu)

Vào thời nhà Hậu Lê, tại thôn Vân Cát, xã An Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định có một gia đình nho nhã họ Phạm (Phạm Đức Chính) ăn ở hiền lành, nhân hậu nhưng muộn con. Đêm nọ, ông bà mơ thấy một vị sứ giả dẫn lên thiên đình và được Ngọc Hoàng ban cho một công chúa tên là Quỳnh Nương (con gái thứ hai của Ngọc Hoàng) xuống đầu thai.

Vào năm Thiên Hựu thứ nhất (1457), bà Phạm sinh hạ một bé gái xinh đẹp tuyệt trần, đặt tên là Phạm Tiên Nga. Tiên Nga lớn lên không chỉ dịu dàng, nết na mà còn giỏi giang đàn ca thi họa, thường xuyên giúp đỡ người nghèo khổ trong vùng. Đến năm 40 tuổi, sau khi làm tròn chữ hiếu với cha mẹ, bà không lấy chồng mà quyết định hóa thân về trời vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch.

Lần giáng thế thứ hai: Đệ nhị Cát Dương (Thời Lê Thế Tông)

Sau khi về trời, vì vẫn còn nặng lòng thương nhớ nhân gian, nàng tiên nữ vô tình làm vỡ chiếc chén ngọc quý trong một buổi yến tiệc thiên đình. Ngọc Hoàng nổi giận, quyết định đày nàng xuống trần gian một lần nữa.

Năm Thiên Hựu (1557), tại làng Vân Cát, Nam Định, ông Trần Công và bà Phùng Thị sinh được một cô con gái, đặt tên là Trần Thị Mỹ Chữ (sau đổi là Giáng Tiên). Lần này, nàng kết duyên cùng thư sinh Đào Lang (con nuôi của một gia đình họ sinh sống gần đó). Hai vợ chồng sống vô cùng hạnh phúc và sinh được hai người con (một trai, một gái).

Tuy nhiên, hạn trần gian của Giáng Tiên chỉ kéo dài 36 năm. Vào ngày mùng 3 tháng 3 năm Nhâm Thìn (1592), khi kỳ hạn trừng phạt kết thúc, Giáng Tiên đột ngột hóa trần bay về trời trong sự đau đớn khôn nguôi của chồng và các con.

Lần giáng thế thứ ba: Nữ hiệp khách Tây Hồ và sòng sơn Thanh Hóa

Dù đã trở lại thiên đình, hương hỏa và tình cảm gia đình ở cõi trần vẫn níu giữ chân nàng. Không cam chịu cuộc sống tẻ nhạt nơi cung quảng, Mẫu Liễu Hạnh tiếp tục xin phép hạ phàm lần thứ ba.

Lần này, bà không đầu thai vào một gia đình cụ thể mà hiện thân dưới dạng một tiên nữ tự do, ngao du sơn thủy khắp nơi:

• Tại Tây Hồ (Thăng Long): Bà dựng một quán nước nhỏ bên hồ, đàm đạo văn chương, xướng họa thi ca với các bậc danh sĩ thời bấy giờ như Phùng Khắc Khoan. Những giai thoại về cuộc đối thơ giữa Phùng Khắc Khoan và nàng Liễu Hạnh tại Hồ Tây vẫn được lưu truyền đến ngày nay.

• Tại Lạng Sơn và Thanh Hóa (Đồi Ngang, Phố Cát): Bà giả dạng làm người bán nước bên đường để thử lòng người. Những kẻ gian xảo, cậy quyền thế trêu ghẹo phụ nữ đều bị bà trừng trị thích đáng; ngược lại, người nghèo khó, lương thiện luôn được bà âm thầm phù trợ, ban tài phát lộc.

Sau khi hiển thánh hoàn toàn, bà được nhân dân suy tôn là Thánh Mẫu, được các triều đại phong kiến phong tặng nhiều danh hiệu cao quý như “Chế Thắng Hòa Diệu Đại Vương” và “Mã Hoàng Công Chúa”.

3. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ và vị trí của Mẫu Liễu Hạnh

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một tín ngưỡng bản địa của người Việt, có lịch sử phát triển lâu đời từ thời kỳ sơ sử, bắt nguồn từ chế độ mẫu hệ và sự tôn sùng thiên nhiên (đất, nước, rừng, trời) dưới hình tượng các vị Nữ thần.

Khi Nho giáo và các tư tưởng phong kiến ngoại lai tràn vào Việt Nam, Tín ngưỡng thờ Mẫu không bị mất đi mà tự chuyển hóa, kết hợp với hình tượng Mẫu Liễu Hạnh để tạo nên hệ thống tín ngưỡng thờ mẫu tam phủ (hoặc Tứ phủ) hoàn chỉnh vào khoảng thế kỷ XVI – XVII.

                  ┌──────────────────────────────┐
                  │ TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU TỨ PHỦ     │
                  └──────────────┬───────────────┘
                                 │
         ┌───────────────────────┼───────────────────────┐
         ▼                       ▼                       ▼
┌─────────────────┐     ┌─────────────────┐     ┌─────────────────┐
│  MẪU THƯỢNG THIÊN│     │ MẪU THƯỢNG NGÀN │     │   MẪU THOẢI     │
│   (Miền Trời)   │     │   (Miền Rừng)   │     │   (Miền Nước)   │
│ Đỏ - Liễu Hạnh  │     │ Xanh - Lê Mại   │     │Trắng - Xích Lân │
└─────────────────┘     └─────────────────┘     └─────────────────┘
                                 │
                                 ▼
                        ┌─────────────────┐
                        │   MẪU ĐỊA PHỦ   │
                        │   (Miền Đất)    │
                        │Vàng - Liễu Hạnh │
                        └─────────────────┘

Trong hệ thống Tứ phủ, Mẫu Liễu Hạnh vừa hóa thân làm Mẫu Thượng Thiên (quản lý miền trời, mặc áo màu đỏ), vừa có nơi đồng nhất bà với Mẫu Địa Phủ (quản lý miền đất, mặc áo màu vàng). Sự hiện diện của bà bao trùm, đóng vai trò là vị thần chủ tối cao, điều phối và ban phát phúc lành cho nhân gian.

4. Nghi lễ Hầu đồng: Linh hồn của Tín ngưỡng thờ Mẫu

Nói đến Tín ngưỡng thờ Mẫu, không thể không nhắc đến nghi lễ hầu đồng (hay còn gọi là lên đồng, hầu bóng). Đây là nghi thức diễn xướng tâm linh kết hợp hài hòa giữa nhiều yếu tố nghệ thuật độc đáo:

• Âm nhạc (Hát văn/Chầu văn): Thể loại âm nhạc dùng các nhạc cụ truyền thống như đàn nguyệt, trống con, phách… kết hợp với lời ca ca ngợi công đức của các vị Thánh.

• Trang phục: Mỗi giá đồng đại diện cho một vị Thánh (Quan lớn, Chầu bà, Ông hoàng, Cô, Cậu…) đều có màu sắc trang phục riêng biệt, thêu thùa cực kỳ lộng lẫy và tinh xảo.

• Vũ đạo và Diễn xướng: Thanh đồng (người thực hiện nghi lễ) sẽ thực hiện các động tác múa kiếm, múa mồi, múa quạt, phát lộc… biểu thị cho sự giáng lâm và ban phát ân huệ của thần linh.

Hầu đồng không mang tính chất mê tín dị đoan u ám mà là một ngày hội văn hóa rực rỡ sắc màu, nơi con người tìm thấy sự thư thái trong tâm hồn, giải tỏa những áp lực cuộc sống và gửi gắm ước vọng về một cuộc sống ấm no, mạnh khỏe (“đời sống thực tại tốt đẹp”).

5. Các đền thờ Mẫu Liễu Hạnh nổi tiếng tại Việt Nam

Để bày tỏ lòng tôn kính và ghi nhớ công ơn cứu nhân độ thế của Mẫu, nhân dân đã lập đền thờ mẫu liễu hạnh ở nhiều nơi trên cả nước. Dưới đây là ba trung tâm thờ tự lớn nhất:

1. Phủ Dầy (Nam Định): Nằm tại huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, đây được coi là quê hương – nơi sinh và hóa sỹ của Mẫu ở hai lần giáng thế đầu tiên. Phủ Dầy là một quần thể kiến trúc mỹ thuật cổ kính, nơi diễn ra lễ hội Phủ Dầy quy mô lớn vào tháng 3 âm lịch hàng năm.

2. Phủ Tây Hồ (Hà Nội): Tọa lạc trên một bán đảo nhô ra giữa Hồ Tây, đây là nơi ghi dấu lần gặp gỡ định mệnh giữa Mẫu Liễu Hạnh và Trạng bùng Phùng Khắc Khoan. Đây là điểm chiêm bái, cầu tài lộc vô cùng sầm uất của người dân thủ đô vào mỗi dịp rằm, mùng một và Tết nguyên đán.

3. Đền Sòng Sơn (Thanh Hóa): Nằm ở thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Đây là nơi ghi dấu trận đại chiến giữa Mẫu Liễu Hạnh và các đạo sĩ (sự tích đền Sòng). Đền Sòng Sơn nổi tiếng linh thiêng với câu ca dao: “Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh / Đền rồng nước chảy quanh quanh miếu thờ”.

Địa chỉ mua đồ thờ cúng bằng gốm sứ Bát Tràng uy tín, chất lượng

Việc thờ cúng cốt ở sự thành tâm và trang nghiêm. Để bài trí ban thờ gia tiên hay ban thờ Phật, bàn thờ thần linh chuẩn phong thủy, các gia chủ thường ưu tiên lựa chọn những bộ đồ thờ bằng gốm sứ Bát Tràng chất lượng cao. Sản phẩm gốm sứ thuộc hành Thổ mang năng lượng ổn định, vững chãi, quy tụ sinh khí tốt lành cho gia đình.

Nếu bạn đang tìm kiếm một địa chỉ sản xuất và cung cấp đồ thờ cúng chuẩn gốc Bát Tràng với giá thành hợp lý từ xưởng sản xuất, Gốm sứ Hoàng Phát là một lựa chọn hàng đầu.

Gốm sứ Hoàng Phát tự hào mang đến các dòng sản phẩm đồ thờ đa dạng từ men rạn cổ đắp nổi, men lam truyền thống thanh nhã, cho đến các dòng vẽ vàng 24k hay dát vàng cao cấp. Khách hàng khi mua sắm tại đây luôn được đảm bảo về độ bền, độ sắc nét và giá cả xuất xưởng tốt nhất.

Thông tin liên hệ và địa chỉ mua sắm:

• Showroom trưng bày: Số 21, Phố Gốm (Thôn 2, đường Giang Cao), xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội.

• Xưởng sản xuất: Số 235, Xóm 4, Giang Cao, xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội.

• Hotline hỗ trợ & tư vấn: 0918 482 648